تاریخچه کمانچه

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

"کمانچه و سرگذشت آن در طول تاریخ"

کمانچه از جمله سازهای زهی_آرشه ای  قدیم ایران است و در واقع نوع تکامل یافته رباب می باشد که از دوره صفویه به بعد یکی از ارکان موسیقی ایران به شمار می آمده است. کمانچه دارای کاسه گرد است و مانند ویولن و تار سیم های آن با گوشی محکم و کوک می شود.جنس قسمت های مختلف آن پوست ، استخوان ، و فلز است. کمانچه را در حالت نشسته می نوازند ، به طوری که نوازنده ساز را به صورت عمودی در دست چپ می گیرد و انگشت های دست چپ در طول دسته حرکت می کند و آرشه (کمانه) را با دست راست بصورت افقی در حرکات رفت و برگشت بر سیم ها می کشد. کمانچه پایه ای به شکل میله فلزی دارد که در انتهای آن قرار دارد و روی پا یا زمین قرار می گیرد.این ساز را معمولا از چوب کهنه و به عمل آمده درخت توت و افرا می سازند.

کماتچه

قسمت اصلی این ساز کاسه آن است که به صورت های مختلف ساخته می شود ولی نحوه ساخت آن از نظر جنس چوب ، اندازه ها و شکل یکسان و تثبیت شده نیست.از نظر شکل ، کاسه ها به صورت کروی یا مخروط ناقص ساخته می شود. آن دسته از کمانچه ها که کاسه مخروط شکل دارند ، اکثرا پشت باز هستند. این نوع کمانچه ها صدای پر قدرت و شفاف دارند و چون کاسه سبک دارند  و اجرای قطعاتی که نیاز به چرخیدن سریع کمانچه دارد ، روی این کمانچه ها آسان تر است.

در گذشته این ساز را با 3 سیم می ساختند ، اما امروزه با 4 سیم ساخته می شود.کوک آن (نسبت فاصله سیم ها به یکدیگر ) در دستگاه های مختلف موسیقی ایران متفاوت است. معمول ترین کوک برای دستگاه های ایرانی این است که سیم های اول و دوم نسبت به هم فاصله چهارم ( یا پنجم ) داشته ، سیم سوم یک اکتاو بم تر از سیم اول و سیم چهارم یک اکتاو بم تر از سیم دوم باشد. در گذشته کمانچه " دو سل دو سل " کوک می شد ، اما پس از ورود ویولن به ایران در کوک کمانچه تغییراتی ایجاد شد و امروزه این ساز همانند ویولن کوک و انگشت گذاری می شود.در حال حاضر کوک اصلی و رایج کمانچه " می لا ر سل " می باشد و از دیگر کوک ها می توان به " ر لا ر سل " برای دستگاه نوا ، " می لا ر لا برای دستگاه ماهور ، " می لا می لا " برای دستگاه همایون ، آواز اصفهان ، دستگاه چهار گاه و دستگاه راست پنج گاه و " ر لا ر لا برای کوک لری اشاره کرد.

چگونگی صدای کمانچه به عوامل متعددی بستگی دارد که می توان به جنس چوب ، ضخامت در نقاط مختلف کاسه ، شکل کاسه ، اندازه ی کاسه ، چگونگی سطح کاسه از نظر تراش ، نوع و ضخامت پوست ، جنس و اندازه و همچنین محل قرار گرفتن خرک ، چگونگی شیطانک ، جنس سیم و زاویه اتصال دسته به چوب.

وسعت صدای معمول کمانچه نزدیک به 3 اکتاو است و به علت وجود کوک های مختلف و عدم وجود دستان بندی ، تمامی فواصل موسیقی ملی ( پرده و نیم پرده و ربع پرده ) در این ساز قابل اجراست.

کمانچه

تفاوت های کمانچه با ویولن:

صدای کمانچه در مقایسه با ویولن تو دماغی تر استدر صورتی که صدای ویولن به طبیعت نزدیک تر است. علت آن هم به کار بردن پوست در ساختمان کمانچه است.

در نواختن ویولن نوازنده انگشت گذاری خود را می بیند و برای زدن نت های مختلف نیازی به چرخاندن کمانچه ندارد.

کمانچه آلتو و کمانچه باس از خانواده کمانچه هستند با این تفاوت که هر دو صدای بم تر از کمانچه دارند. کمانچه آلتو " دو و نیم پرده " و کمانچه باس " یک هنگام " کامل بم تر از کمانچه معمولی می باشد.

در اینجا به گذشته ی کمانچه خواهیم پرداخت:

در طول سال ها همه چیز دستخوش تغییر می شود و سازهای قدیمی نیز از این قاعده مستثنا نبوده اند ، به گونه ای که در یکصد سال گذشته برخی از این سازها از رواج و رونق افتاده اند و در مواردی حتی متروک مانده اند.یکی از دلایل اصلی آن ، تاثیر فرهنگ غرب در ایران بوده است . با ورود سازهای غربی به ایران علاقمندان به موسیقی از دانش و هنر غربی ها بهره فراوان برده اما از سوی دیگر به جهاتی به ضرر موسیقی سنتی عمل کرد. از آنجا که سازهای غربی از امکانات صوتی گسترده تری نسبت به سازهای ایرانی برخوردار بودند ، در آغاز باعث شد برخی از سازها در سایه قرار بگیرند و جای خود را به سازهای غربی بدهند.فلوت جایگزین نی شد ،قره نی و  ترومپت جای سرنا و کرنا را گرفت و ویولن نیز کمانچه را عزلت نشین کرد. اکثر علاقمندان موسیقی  سازهای جدید را که برایشان تازگی داشت و از محدودیت های صوتی کمتری نسبت به سازهای ایرانی برخوردار بود را جایگزین نی و سرنا  و کمانچه کردند و به این ترتیب خطر متروکه شدن این سازها را تهدید می کرد. با وجو اینکه موسیقی سنتی سازگاری بیشتری با سازهای قدیمی داشت ، کمتر کسی به این نکته توجه می کرد.

با ورود ویولن به ایران ، اکثر نوازندگان کمانچه را کنار گذاشتند و به نواختن ویولن پرداختند.به دلیل عدم آگاهی از نحوه نواختن ویولن ، تمام اصولی را که در نواختن کمانچه به کار می بردند در ویولن پیاده کرده و تنها تفاوت در نحوه گرفتن ساز بود. به گونه ای که ناصرالدین شاه ویولن را کمانچه غربی می نامید.با ظهور ابوالحسن صبا در جامعه موسیقی ایران ، ویولن شیوه نواختن ویژه خود را پیدا کرد و این گونه بود که نواختن ویولن با هویت ایرانی خلق شد.بعد ها علی اصغر بهاری نیز همانند بقیه ابتدا به نواختن ویولن روی آورد اما وقتی دید که حدود سی ، چهل سال است که کسی سراغی از کمانچه نمی گیرد و این ساز در خطر نابودی قرار دارد ، تصمیم گرفت به نواختن کمانچه بپردازد.

خش نوای کمانچه برای نخستین بار از رادیو:

علی اصغر بهاری در زمینه زنده کردن و توجه به کمانچه با جواد معروفی صحبت کرد و با موافقت وی برای اولین بار نوای کمانچه از رایو پخش شد. در آن دوره ابوالحسن صبا ، مرتضی محجوبی ، حسن کسایی ، احمد عبادی و رضا ورزنده از تکنوازان ثابت قدم در رادیو بودند که هر کدام ساز تخصصی خود را می نواختند و علی اصغر بهاری با کمانچه به این گروه پیوست. در نتیجه پخش رادیویی این ساز ، علاقمندان به کمانچه روز به روز بیشتر شدند و برای یادگیری به بهاری مراجعه می کردند . عده ای نیز بهاری را به ادامه این کار تشویق می کردند.

تشکیل کلاس کمانچه در فرهنگستان عالی موسیقی :

علاقه روزافزون مردم به کمانچه ، روح الله خالقی را بر آن داشت تا از بهاری درخواست کند که کلاسی را در فرهنگستان عالی موسیقی برگزار کند و همچنین با ارکستر سازهای ملی به همکاری بپردازد.

علاوه بر فعالیت های چشمگیر بهاری در ایران ، وی موفق شد ساز کمانچه را به دنیای غرب نیز بکشاند به طوری که سازمان یونسکو صفحاتی از موسیقی ایرانی را منتشر کرد که نوای کمانچه بهاری نیز در آن شنیده می شد.

علی اصغر بهاری با زحمات فراوانی که کشید و شاگردانی که پرورش داد موجب شد، ساز کمانچه از متروک ماندن در امان بماند . امروزه کمتر گروه موسیقی سنتی را می توان یافت که در آن کمانچه نباشد و این دستاورد محصول زحمات و همت علی اصغر بهاری است.

شاخص ترین نوازندگان کمانچه :

علی اصغر بهاری

کیهان کلهر

رحمت الله بدیعی

مجتبی میرزاده

اردشیر کامکار

برای ارسال نظر وارد سایت شوید